تأملی بر گفتارهای روشنفکری

درافغانستان

درآمد

درینجا صحبت ازآن نوع  روشنفکران است که ازحضورشان درکشورما نخست در دههء اول قرن بیستم می توان سخن زد: روشنفکران مدرن. پیدایش اینگونه روشنفکران، درحالت مطلوب آن با دگرگونی جامعه درعرصه های  سیاسی، فرهنگی و اجتماعی پیوستگی دارد. این دگرگونی ظهورارزش های نودرجامعه را درپی دارد که پذیرش آنها در جامعه به گونهء  آرام صورت نمی  گیرد، بلکه  خواه ناخواه  با برخورد علاقمندی ها همراه است؛ زیرا این ارزش ها  به نوبه ای خود، جنبه های از ارزش های سنتی را به چالش می طلبند. هراندازه  که  ابعاد  سیاسی، فرهنگی  واجتماعی دگرگونی جامعه  هماهنگ، با  ارتیاط باهم دیگر و ژرف تر باشد، به همان میزان کمیت و کیفیت روشنفکران  چشمگیرتر است. و این امربه روشنفکران  مدرن توانایی آنرا می بخشد تا حضورشان را با دفاع  ازارزشهای نودرجامعه تثبیت نمایند. یکی ازعوامل اساسی درماندگی روشنفکران افغان را بایست  درهمین دگرگونی  سطحی  و نامتوازن جامعه  درعرصه های  سیاسی، اجتماعی  وفرهنگی سراغ گرفت. عامل عمدهء دیگر، حتی عمده ترازعامل بالا دربیچارگی آنان، دربیماری قوم گرایی نهفته است. عامل عمده تربه این معنی که روشنفکران افغان خود مسئول این بیچارگی هستند. دلیل غیبت حضورفعال روشنفکران درعرصه های سیاسی وفرهنگی که می باید ازطریق تشکیل کانون های نویسندگان،  سازمانها و تشکیلات سیاسی فراقومی ودیگرنهاد های  جامعه مدنی تبلوریابد، پیش ازهمه همین عامل اخیراست.

تاکنون برای روشنفکران ِ افغان به غیرخودشان، دیگران مسأله بوده است. به گفتهء سارتر "دوزخ دیگران اند". اصلا ً انتقادی که برروشنفکران ما بایست وارد کرد، این است که آنان همه چیز و همه کس را موضوع نقد قرارمی دهند، اما خویشتن را خارج از حوزهء نقد تصورمی نمایند. دیگران را به نقد کشیدن اما خویشتن را از نقد مصئون داشتن، به چنین نقدی می توان نقد دگماتیستی نام نهاد.

روشنفکران افغان که ازآغاز پیدایش خود در آغاز قرن بیستم (جنبش مشروطه)، دههء چهل (نهضت دموکراسی)  ودهه ء شصت،  توانای جهت گیری فراقومی ازطریق تشکیل احزاب سیاسی  را داشتند، از سه دهه است که این توانایی را از دست داده اند.

ناگفته پیداست که جهت گیری های قومی درهمه دوران های فعالیت های روشنفکری محسوس بوده است، اما نه (از سه دهه بدینسو) به عنوان یک جهت گیری حاکم در گفتار روشنفکری افغان.

به نظرمن تأمل درپیشینهء جنبشهای روشنفکری ما وبویژه جنبش دموکراسی دههء چهل میلادی  قرن گذشته ونقد  وبررسی جنبشهای روشنفکری دهه شصت که درمجموع از ایدیولوژی های توتالیترمارکسیستی واسلامیستی تغذیه می شدند، وبرخورد  ناقدانه، شفاف وغیرایدیولوژیکی دربرابروضعیت کنونی روشنفکران، میتواند تا حدودی  سد ِ گفتار قومی را بشکند  و روشنفکران مارا در رهایی ازبن بست موجود یاری کند.

 ادامه در ست بعد.(سکوت)

با تشکر از این استاد گرامی و مناظره‌ی تلفنی که با هم داشتیم مرا با حد و مرز روشنفکری و جریانات روشنفکری افغان که با وجود دیکتاتوری طالبان خاموش مانده بود آشنا کرد. این مقاله چند بخش است که در چند ست می‌نگارم و بعد به ادامه شکستها می‌پردازم. البته من در لابه‌لای مطالب به موضوع اصلی که هدفم می‌باشد می‌پردازم.

نوشتهء احمد حسین مبلغ